BİLİŞİM VE ETİK

    Asuman KUTLUATA

    20. yüzyılın ikinci yarısından sonra, bilgisayar ve bilgisayar teknolojilerinin hızla gelişmesiyle birlikte, sanayi toplumu yerini, üretim/yönetim sürecinde insan faktörünün ve bilginin daha önce görülmedik düzeyde ön plana çıktığı, oldukça farklı yapısal özelliklere sahip olan yeni bir toplum şekline bırakmıştır. Bu yeni topluma, Peter F. Drucker “bilgi toplumu” (knowledge society), Paul Holmes “kişisel hizmet toplumu” (the personal service society), Zbigniew Brezezinski “teknokratik çağ” (the techrotronic era), Y. Masyda “enformasyon toplumu” (information society) (1) ve Aydın Köksal ise “bilişim toplumu” (2) olarak adlandırmaktadır.

    İnsan faktörünün ön plana çıktığı bilişim toplumunda, “etik” sözcüğü sıkça duyulmaya başlanmıştır. Teknolojinin hızla gelişmesiyle birlikte, insanların yapabilme gücü artmış, hem bu gücün kullanımından doğan etik sorunların, hem de bu sorunların etkileyebileceği insan sayısında artışların olacağı gözlenmiştir.

    Bu nedenle de, kimi mesleklerde karşılaşılan etik sorunların artması ya da bu sorunların farkına varılmasıyla birlikte, “çevre etiği”, “işletme etiği”, “tıp etiği”, “siyaset etiği”, v.s. gibi meslek etiklerinden söz edilerek bu etiklere duyulan gereksinim dile getirilmiştir. Genellikle “meslek etikleri “ denen, aslında etik olarak adlandırılmaları pek de uygun olmayan, daha çok meslek ilkelerinden oluşan etiklerden de bahsetmek mümkündür. Bunlar “gazeticilik etiği”, “kütüphanecilik etiği”, “bilişim etiği”, v.s. gibi. (3)

    Değişik mesleklerde, mesleki ilkeler ya da normlar arasında farklılar bulunmasına rağmen, insan ilişkilerinde yaşanan etik sorunların, meslekten mesleğe tümüyle değişmesinin söz konusu olmayacağı, bir çok durumlarda benzerlikler ve kesişmeler taşıyacağı açıktır. Biz bu yazımızda, günümüzde kullanımı ihtiyaç haline gelen, bilgisayar ve bilgisayar teknolojileri yani bilişim konularında yaşanan etik sorunlar üzerinde duracağız.

    Sadece bilişim teknolojilerinin gelişmesi ile değil, bilgisayar kullanımının kolaylaşması ile de bilişim ortamlarında sık sık etik sorunlar yaşanmaya başlanmıştır. Bu etik sorunların çözümünü amaçlayan, bilişim ortamlarındaki etik ilkeler aşağıda özetlenmiştir.

    Computer Ethics Institute (Bilgisayar Etik Enstitüsü) tarafından geliştirilen ve bilgisayar kullanım etik ilkelerinin temelini oluşturan 10 ilke: (7)

    1- Bilgisayarı başka insanlara zarar vermek için kullanmayacaksın.
    2- Başka insanların bilgisayar çalışmalarına karışmayacaksın.
    3- Başka insanların dosyalarına burnunu sokmayacaksın.
    4- Bilgisayarı hırsızlık yapmak için kullanmayacaksın.
    5- Bilgisayarı yalan bilgiyi yaymak için kullanmayacaksın.
    6- Bedelini ödemediğin yazılımı kopyalamayacak ya da kullanmayacaksın.
    7- Başka insanların bilgisayar kaynaklarını izin almadan kullanmayacaksın.
    8- Başka insanların entelektüel bilgilerini kendine mal etmeyeceksin.
    9- Yazdığın programın sosyal hayata etkilerini dikkate alacaksın.
    10- Bilgisayara saygı duyacak, hakkında bahsedilecek şeyler için kullanacaksın.

    Internet (tüm iletişim ağlarını içine alan meta bir iletişim ağı) üzerindeki kullanıcılar, çok geniş sitelere, servislere kitlelere ulaşmanın sorumluluğunu taşımalıdır. Sonuçta sanal ortamda her kullanıcı kendi hareketinden sorumludur. Bir ağ kullanıcısı olarak diğer ağlara ve/veya bilgisayar sistemlerine erişmenin hak değil bir ayrıcalık olduğunu göz önünde bulundurarak diğer ağ veya bilgisayar sistemlerine zarar verecek davranışlarda bulunulmamalı ve aşağıda ana başlıklar altında verilen etik kurallara uyulmalıdır.

    ELEKTRONİK HABERLEŞME ETİĞİ.

    e-posta etiği (7 , 8)

    e-posta, internet üzerinden dünya ile ilişki kurulmasını sağlayan en büyük hizmet imkanıdır. Bu denli büyük işlevi yerine getiren hizmetin kullanılmasında, uyulması gereken bir takım kurallar vardır. Bunlar;

    1- Kullanıcı kimlik bilgilerinizi (kullanıcı adınızı ve şifrenizi) kimseye vermeyin. Sistem yöneticisi herhangi bir sebepten dolayı kullanıcı bilgilerinizi sisteme erişmek için tam yetkili yapmış olabilir.
    2- Posta kutunuzdaki mesajların başkaları tarafından da okunabileceğini unutmayın.
    3- Mesajlarınızı ana fikir belirterek kısa ve öz yazın.
    4- Zincir mesajlara cevap verip, zincirin uzamasına neden olmayın.
    5- Mesajınıza anlamlı bir başlık yazarak konu dışına çıkmayın.
    6- Özel ve ticari işleriniz için akademik veya resmi ağları kullanmayın.
    7- Özellikle tanımadığınız ortamlara e-posta gönderirken, mesajınızın sonuna “elektronik imza mesajınızı” ekleyin. (isminiz, pozisyonunuz, e-mail adresiniz) Bu mesajın en çok 4 satır olmasına dikkat edin. İsteğe bağlı olarak da adresiniz ve telefon numaranızı yazabilirsiniz.
    8- Sadece başlıklarda veya çok önemli noktalarda büyük harf kullanın. Başlık dışındaki büyük harflerin internette bağırmak anlamına geldiğini unutmayın.
    9- Mesajınızda dikkat çekmek istediğiniz noktaları * asteriks işareti arasına * alın.
    10- Kitap isimlerinin önüne ve arkasına _ kesme işareti koyun. (ör._Internetin Kitabı_ )
    11- Mesajlarınızda satır uzunluğu en fazla 65 – 70 karakter olmalı ve kontrol karakterleri içermemelidir.
    12- Mesajınızda tarih bilgisi yazacaksanız, ay bilgisini harfle yazın. (ör. 30 Agus. 2002)
    13- Mesajınıza yazacağınız cümleler konusunda herhangi bir yanlış anlaşılma olmaması için çok dikkatli olun.
    14- Mesajınızda kullandığınız her türlü alıntı için referans belirtin.
    15- Espri niteliğinde yazacağınız cümlelerin yanlış anlaşılmamasına dikkat edin.
    16- Mesajınızın anlaşılır olması için, mümkün olduğu kadar kısaltmalardan kaçının.
    17-Elektronik posta, insanlarla iletişim amacını taşır. Bir mail yazdığınızda göndermeden önce bir kere okuyun ve kendi kendinize “ben bu maili alsaydım ne yapardım, reaksiyonum ne olurdu?” diye sorun. Unutmayın ki, yazdığınız bir cümle öyle kalmak zorunda değil. Göndermeden önce değiştirebilir, anlamını daha iyi pekiştirebilirsiniz. Yazılı anlatımın sözlü anlatıma karşı bu üstünlüğünü kullanın.(11)

    Haberleşme listeleri, (teknik adıyla listserv) belirli bir konuyla uğraşan kişilerin internet üzerinden haberleşmek amacıyla oluşturduğu listelerdir. Ana işlevi, belirli bir adrese gönderilen mesajın bir grup insana dağıtılmasıdır. Tartışma listeleri ise e-posta aracılığı ile katılımcıların fikir alışverişinde bulunduğu, çeşitli konularda yardımlaşabildiği internet temelli bir çalışma ortamıdır. Listeler üzerinden değişilen bilgiler, salt metin olduğu gibi, ses, görüntü, canlandırma gibi herhangi bir sayısallaştırılmış veri grubu da olabilir. (9)

    Haberleşme ve Tartışma Listeleri Etiği (8)

    1-Yeni bir mesaj listesine üye olduğunuzda, liste konusunu ve soruları tam anlayabilmek için gelen mesajları birkaç gün denetleyip, listenin güvenilirliğini test ettikten sonra mesaj gönderin.
    2- Üyesi bulunduğunuz grubun, sık sorulan sorular kısmı varsa, sürekli gözden geçirin.
    3- Liste için belirlenen kurallara mutlaka uyun.
    4- Bazı tartışma gruplarının içerisinde, farklı ülkelerden üyeler olabileceğini göz önünde bulundurup, yerel veya kendi coğrafyanızla ilgili referanslar verdiğiniz zaman açıklayıcı olun.
    5- Kışkırtıcı ve rahatsız edici mesajlar göndermeyin. Bu tür mesajlar çok ters tepkilere yol açar ve listeye üyelik hakkınızı kaybedebilirsiniz
    6- Sorularınızı ve yorumlarınızı tartışma grubunun ilgili alanından seçin.
    7- Konu dışı gelen mesajlara cevap vermeyin.
    8- Bir haftadan uzun süren seyahatlerinizi, listserv veya tartışma grubu servislerine bildirin.
    9- Liste trafiğini artırmamak için, listeye gönderilen soruların cevabını, direkt soruyu soran kişinin e-postasına gönderin.
    10-Mesaj listesine veya tartışma gruplarına uzun mesajlar göndermeyin. Gerekirse mesajın referansı veya bir kopyasının nasıl elde edilebileceğini belirtin. Uzun mesaj gönderiminin zorunlu olduğu durumlarda bunu mesajın başında belirtin. (ör. DİKKAT: UZUN MESAJ)
    11- Size gelen mesajlara yanıt yazarken, orijinal mesajı cevabınıza eklemeyin. Günümüzde kullanılan e-posta programlarının hemen hemen tamamı orijinal mesajı da gönderdiğiniz e-posta’nın sonuna ekler.
   12- Gönderdiğiniz mesajın adresini kontrol edin. Aynı listeye üye olan arkadaşınıza özel mesaj gönderdiğinizde, bunu yanlışlıkla listeye gönderebilirsiniz.
   13- Aynı anda çoklu gruplara mesaj gönderiyorsanız, bunu özür dileyerek, mesajın başında belirtin.
   14- Birisine, ya da bir gruba/listeye bir konu hakkında soru sorduğunuz da “lütfen” demeyi unutmayın. Sizin için birisi yanıt yazmış, sorunuzla ilgilenip çareler üretmeye çalışmışsa, bir mail ile ilgili kişiye “teşekkür ederim” demeniz herhalde sizi yaralamaz. Günlük yaşamlarında son derece nazik olan pek çok insan, elektronik haberleşme ortamlarında bambaşka oluveriyorlar. Oysa, ortamlar farklı olsa, hem gerçek hayatta hem de elektronik haberleşme yaparken ilişkide bulunduklarımız “insan”. (11)
    15- Gruba/listeye sorduğunuz sorunun cevabını, direkt olarak e-postanıza gönderilmesini isteyin ve daha sonra cevabı veya cevabın özetini listeye gönderin.
    16- Mesaj listesi sahibiyseniz, listenize kayıt yaptıran kişilerin bunu şahsen yaptıklarını anlamak üzere, listenize almadan önce, kendilerine matbu bir e-posta gönderin.
   

    WORLD WIDE WEB

    Bir çok insan “internet” kelimesini kullanırken aslında World Wide Web ‘den bahsetmektedir. Web Internetin en ilginç, en yenilikçi, en görsel ve en hızlı gelişen bölümüdür. Web’in yaptığı gelişme patlaması Internet’e olan ilgiyi artıran en önemli faktördür. İnsanlar “Internette surf yapmak” derken aslında kastettikleri şey World Wide Web’i kullanmaktır. Web sayfaları aslında içinde müzik, ses, görüntü, animasyon bulunabilen multimedya yayınlardır. Web sayfaları hypertext (hipertekst) ile; bir sayfadan diğerine, grafiklere, multimedya dosyalarına ve diğer internet kaynaklarına ulaşabilecek şekilde birbirlerine bağlıdır. (10)

    Web etiği (7)

   1- Web sitenizde doğrudan büyük resim dosyalarını sergilemeyin. Pul büyüklüğündeki versiyonlarını kullanın. Sörfçü daha büyük versiyona ulaşmak istiyorsa, buradan link koyun.
    2- Başkalarının sitesine listenizden link verecekseniz, nezaket açısından ilgili kişiye bilgi vermenizde fayda vardır.
    3- Web sayfalarınızın sadece metinden oluşan versiyonlarını da sergileyin. Özellikle modemle bağlanan düşük bant genişliğinde sörfçüler size minnettar kalacaktır.
    4- Web sayfalarınıza görsel ya da ses malzemeleri ekleyecekseniz, ilgili dosyaların yanına büyüklüğünü yazın. (ör.102Kb).
    5- Her web sayfanızın (özellikle de ana sayfanızın) en alt kısmına size ulaşacak e-posta adresinizi ve güncelleme tarihini belirtin.
    6- Web sayfalarınızın sitenizdeki isimlerinin basit ve küçük harf, büyük harf farklılıkları olmamasına özen gösterin.
    7- Başkalarının entelektüel haklarına zarar verici materyali içeren web sitelerini ziyaret etmeyin.
    8- Bilmediğiniz, tanımadığınız ya da güvenli olmadığına inandığınız web sitelerinden alış veriş yapmayın, kredi kartı bilginizi vermeyin.
    9- İnternet üzerinden hür sanal yaşamın devam edebilmesi için çocuklara zararlı ya da pornografik materyal içeren web sitelerini ziyaret etmeyin. Bu siteler, netin bağımsızlığına gem vurmak isteyen politikacıların en büyük mazeretleridir.
    10- Web’e telefon ile bağlanıyorsanız, sörfünüzü en hızlı şekilde gerçekleştirerek diğer sörfçülere de bant genişliği temin edin.

    E-Posta Ve Dosya Kullanımında Kullanıcının Sorumlulukları: (8)

    1- Disk alanınızın dolmaması için, her gün e-postanızı kontrol ediniz.
    2- İstenmeyen mesajları diskte yer tutmaması amacıyla hemen silin.
    3- Posta kutunuzda bulunan mesajları minimum seviyede bulundurun.
    4- İlerde kullanmak için saklayacağınız mesajları, kendi bilgisayarınızın diskine kopyalayın.
   5- Hiçbir zaman gönderdiğiniz mesajın yalnız gönderdiğiniz kişi tarafından okunacağını düşünmeyin. Bu nedenle başkalarının eline geçince sizi zor durumda bırakacak mesajları göndermeyin.
    6- Bilgisayarınızı düzenli olarak virüs taramasından geçirin, özellikle başka yerlerden ve kaynağı belli olmayan yerlerden gelen dosyaları virüs taraması yapmadan kullanmayın.
    7- Sistem yöneticileri bilgisayarınızdaki dosyalara erişebilir. Bu nedenle diskinizde özel bilgiler bulundurmayın.

    Bilişim ortamlarını kullanan bireylerin, yukarıda ana hatları ile belirtilen etik ilkelere uymaları gerekmektedir. Bu ilkelere ve kurallara uymamanın temelinde, eğitimsizlikten kaynaklanan alışkanlıklar yatmaktadır. Bu alışkanlıklar, iyi düzenlenmiş eğitim programları ile önemli ölçüde olumlu olarak düzeltilebilir.

    Etik eğitiminin amacı, insanları ahlak üzerinde kendi kendine yargılama yapabilecek duruma getirmek olmalıdır. Her insan kendi kararlarını kendi özgür düşüncesi ile verebilmelidir. “Gözlerimi kaparım ödevimi yaparım” düşüncesi, bu açıdan bakıldığında, etik bir davranış değildir. Ödev bilinci, toplum için gerekli, yararlı bir şeydir ancak, bu ödev kör bir itaatle yerine getirmek kötüdür. Bu açıdan bakıldığında, bireylerin uymaları için bazı etik ilkelerin oluşturulması ve bu ilkelerin bireylere bir dayatma olarak sunulması doğru bir davranış olmayabilir. Ancak, bütün bireylerin belirli temel kavram ve değerler üzerinde birleşebilmeleri için bu kaçınılmazdır. (6)

    Etik eğitimi, organizasyonların hizmet içi eğitim programlarının önemli bir parçası olmalıdır ve hatta ilkokuldan başlayarak, bireylere meslek kazandıran üniversitelerin de, eğitim programlarına konulmalıdır. Ayrıca belirlenen ilkeler, duyurularla (ilanlar, broşürler el kitapları v.s gibi) ilgili kişilere iletilmelidir.

    Sonuç olarak, etik ilkeler, toplumun bütün üyelerine saygılı olmayı, farklı düşüncelere karşı hoş görüyü, kişilerin eşitliğinin kabul edilmesini ve kaynakların adil olarak dağıtılmasını önerir. Özellikle çağımızda olduğu gibi, hızlı ve büyük değişikliklerin söz konusu olduğu geçiş dönemlerinde, etik konusu, toplumun düzeni açısından son derece önemlidir.

    KAYNAKÇALAR

    1- Veysel Bozkurt Enformasyon Toplumu Ve Türkiye (Sistem Yayıncılık)
   2- Aydın Köksal Yirmibirinci Yüzyıl Başlarkan Yaşanan Büyük Değişim: Bilgi Toplumu Değil Bilişim Toplumu http://dergi.tbd.org.tr/yazarlar/18022002/aydin_koksal.htm
    3- Harun Tepe Etik ve Meslek Etikleri (Türkiye Felsefe Kurumu)
    4- Annemarie Pieper Etiğe Giriş (Almancadan çeviri Veysel atayman-Gönül Sezer) (Ayrıntı Yayınları)
    5- Erdem ve Mutluluk Erich Fromm (Çeviren:Dr. Ayda Yörükan) (Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları)
    6- Doç. Dr. İnayet Pehlivan Yönetsel Mesleki ve Örgütsel Etik (Pegem)
    7- Tanol Türkoglu İnternetin Kitabı (Beyaz Yayınları)
    8- www.fau.edu/netiquette/net
    9- http://albatros.hun.edu.tr/kilavuz/kilavuz-2.html.
    10- http://www.webokul.com/internetnedir/bolum_6/bolum_6.htm
    11- http://www.sdu.edu.tr/internet/b311.html

    Not: Bu yazı Türkiye Bilişim Derneğinin internet dergisinde ( dergi.tbd.org.tr/yazarlar/07102002/asuman_kutluata.htm ) 4 bölüm olarak yayınlanmıştır.

Ana Sayfa